Technologia, która nadaje kształt możliwościom

Układ żelazo - węgiel

Wykres żelazo-węgiel

Stop żelaza z węglem – stopy, w których węgiel rozpuszczany jest w żelazie. Węgiel może występować w nich w postaci węgla czystego – grafitu, roztworu stałego w sieci krystalicznej ferrytu lub austenitu albo jako węglik żelaza, np. Fe3C, zwanego cementytem[1] [2]. Stopy zawierające poniżej 2,11% (wg norm polskich zaś europejskich 1,75%) węgla to stale lub staliwo, a powyżej tej zawartości to żeliwo. Wraz ze wzrostem udziału węgla struktura stopu żelaza z węglem przybiera odmienne formy:

  • przy bardzo niewielkiej zawartości węgla, poniżej 0,0218% udaje się uzyskać niemal czyste żelazo α zwane ferrytem.
  • przy zawartości 0,77% węgla uzyskuje się perlit będący mieszaniną eutektoidalną ferrytu i cementytu
  • przy zawartości węgla 4,3%, w krzepnącym stopie, powstaje ledeburyt, który w czasie dalszego chłodzenia w temperaturach poniżej 723°C przekształca się w ledeburyt przemieniony. Ledeburyt jest eutektyką.
  • przy zawartościach węgla pomiędzy 0,0218% a 0,77% otrzymuje się stopy podeutektoidalne (stale podeutektoidalne), które są mieszaninami ferrytu i perlitu.
  • stopy w zakresie 0,77% do 2,11% – stale nadeutektoidalne – są mieszaninami perlitu i cementytu.
  • stopy o zawartości węgla powyżej 2,11% (żeliwo), są mieszaninami ledeburytu przemienionego i perlitu (do 4,3% węgla) lub cementytu (powyżej 4,3% węgla). W przypadku stosunkowo wolnego chłodzenia w stopach tych może także wystąpić grafit.

Wykres równowagi układu żelazo-węgiel - jest to wykres fazowy węgla w stopie z żelazem. Pierwszą, najczęściej wykorzystywaną i omawianą część wykresu nazywa się także wykresem żelazo - cementyt. Na osi poziomej podana jest procentowa zawartość węgla w stopie, na osi pionowej temperatura. Z wykresu można odczytać jaką strukturę posiada stop, przy założeniu równowagowego procesu wytwarzania. Przy, na przykład, szybkim chłodzeniu stop może zachowywać się w inny sposób (na przykład granica rozpuszczalności węgla w ferrycie wzrasta wraz z wielkością przechłodzenia).

Należy zaznaczyć, że jest to tylko fragment wykresu równowagi układu żelazo-węgiel (zwany wykresem żelazo-cementyt), zawarty pomiędzy 0% a 6,69% (czasem mówi się 6,67%) węgla. Nazwa pochodzi od nazwy faz na granicach wykresu - z lewej jest żelazo (Fe), a z prawej cementyt (Fe3C). Jest on najbardziej istotny ze względów praktycznych, gdyż większe stężenie węgla powoduje zbyt dużą kruchość stopu.

Charakterystyczne punkty wykresu

Układ metastabilnyżelazo - cementytUkład stabilnyżelazo - węgiel
Punktstężenie węglaprzy temp.Punktstężenie węglaprzy temp.
A0 %C1538 °CA0 %C1538 °C
H0,09 %C1495 °CH0,09 %C1495 °C
J0,17 %C1495 °CJ0,17 %C1495 °C
B0,53 %C1495 °CB0,53 %C1495 °C
N0 %C1394 °CN0 %C1394 °C
D6,67 %C1227 °CD'∞(?) %C∞(?) °C
C4,3 %C1148 °CC'4,26 %C1154 °C
E2,11 %C1148 °CE'2,08 %C1154 °C
F6,67 %C1148 °CF'6,67 %C1154 °C
G0 %C912 °CG0 %C912 °C
M0,0168 %C770 °CM0,0168 %C770 °C
O0,45 %C770 °CO0,45 %C770 °C
P0,0218 %C727 °CP'0,0205 %C738 °C
S0,77 %C727 °CS'0,68 %C738 °C
K6,67 %C727 °CK'6,67 %C738 °C
Q0,008 %C20 °CQ0,008 %C20 °C

Charakterystyczne linie wykresu.

LiniaStan skupieniaPrzemianaOpis
ABLikwidusPoczątek wydzielania fazy α(δ)Odpowiada zmiennemu stężeniu węgla w fazie ciekłej w wyniku wydzielania fazy α(δ)
BCLikwidusPoczątek wydzielania fazy γOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w fazie ciekłej w wyniku wydzielania fazy γ
CDLikwidusPoczątek wydzielania cementytu pierwotnego z roztworu ciekłegoOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w fazie ciekłej w wyniku wydzielania cementytu
AHSolidusKoniec krzepnięcia fazy α(δ)Odpowiada zmiennemu stężeniu węgla w kryształach fazy α(δ)
HJBLinia przemiany perytektycznej ciecz (B) + roztwór α(δ)(H)
CHŁODZENIE/NAGRZEWANIE
roztwór γ (J)
JESolidusKoniec krzepnięcia fazy γOdpowiada stężeniu węgla w kryształach roztworu γ
ECFLinia przemiany eutektycznej ciecz (C)
CHŁODZENIE/NAGRZEWANIE
roztwór γ (E) + cementyt (F)
HN Początek przemiany alotropowej roztworu α(δ) w wyniku tworzenia się kryształów roztworu γ 
JN Koniec przemiany roztworu α(δ) w roztwór γOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w roztworze γ w wyniku przemiany α(δ) w γ oraz γ w α(δ)
ES Początek wydzielania cementytu wtórnego w roztworze stałymOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w roztworze γ
GOS Początek przemiany alotropowej roztworu γ w roztwór αOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w roztworze γ w wyniku tworzenia się kryształów roztworu α
MOLinia przemiany magnetycznej roztwór paramagnetyczny
CHŁODZENIEN/NAGRZEWANIE
roztwór α ferromagnetyczny
GMP Koniec przemiany alotropowej roztworu γ w roztwór αOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w roztworze α
PSKLinia przemiany eutektoidalnej roztwór γ (S)
CHŁODZENIEN/NAGRZEWANIE
roztwór α (P) + cementyt (K)
PQ Początek wydzielania cementytu trzeciorzędowegoOdpowiada zmiennemu stężeniu węgla w roztworze α